Specjalny zasiłek celowy, zgodnie z art. 41 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – dalej u.p.s., może być przyznany w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Prawo do niego przysługuje osobie albo rodzinie, której dochody przekraczają ustawowe kryteria dochodowe. Wysokość tego bezzwrotnego świadczenia nie może przekraczać odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub kryterium dochodowego rodziny. Ponadto w szczególnie uzasadnionych przypadkach można przyznać również drugie świadczenie wymienione w art. 41 u.p.s. – zasiłek celowy. Jego kwota nie jest ustawowo limitowana, ale podlega on zwrotowi w części lub całości.
Kluczowe znaczenie dla oceny przesłanek przyznania powyższych świadczeń ma interpretacja pojęcia „szczególnie uzasadniony przypadek”, chodzi tu o przypadek wyrazisty, odbiegający od sytuacji osób spełniających kryteria dochodowe. Przypadek ten musi być na tyle wyrazisty i odbiegający od sytuacji innych osób znajdujących się w trudnym położeniu, że uzasadnia przyznanie pomocy z uwagi na okazjonalność, nadzwyczajność występującego zdarzenia, które jest na tyle dotkliwe, że osoba (rodzina) nie jest sama w stanie jej pokonać, nawet przy uwzględnieniu możliwości ludzkiej zapobiegliwości. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego „szczególnie uzasadniony przypadek” to taka sytuacja życiowa osoby lub rodziny, która ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że tak drastyczne, tak dotkliwe w skutkach i ingerujące w plany życiowe zdarzenia nie należą do zdarzeń codziennych ani do zdarzeń nadzwyczajnych (wyrok NSA z dnia 12 maja 2011 r., I OSK 164/11). W orzecznictwie podkreśla się, iż szczególnie uzasadnionym przypadkiem nie jest: spłata zadłużenia, opłacenie rachunku za gaz, brak środków na bieżące wydatki, uregulowanie opłat za pobyt w domu studenckim, zapłata kary za przejazd środkami komunikacji, zakup biletów MPK, finansowanie prywatnej opieki medycznej (zob. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 stycznia 2012 r., I SA/Wa 1461/11; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 13 września 2011 r., II SA/Po 433/11; wyrok NSA z dnia 16 lutego 2011 r. I OSK 1770/10). W wyroku z dnia 4 lutego 2015 r., (II SA/Łd 1215/14) WSA w Łodzi wyraził pogląd, że „długotrwałe i liczne choroby oraz związane z nimi wydatki na leki wpływają na wysokość środków przeznaczanych na realizację innych potrzeb bytowych, w tym na żywność czy opłaty, jednak stan ten nie ma charakteru okazjonalnego, niecodziennego, czy też nadzwyczajnego, lecz jest statyczny i permanentny. Pojęcie „szczególnie uzasadnionego przypadku” stanowi zaś sytuację życiową wynikającą z faktu zaistnienia nadzwyczajnych, wyjątkowo negatywnych, niecodziennych, wpływających na sytuację życiową zdarzeń, którym strona nie była w stanie zapobiec dochowując należytej staranności.”
Powołując się na szczególne przypadki organ może przyznać pomoc w trybie art. 41 u.p.s. jedynie osobom przekraczającym kryteria dochodowe. Wynika to z treści powołanego przepisu, ale i z zasad udzielania zasiłku celowego w ogóle. Osoby, które spełniają kryteria dochodowe otrzymują to świadczenia na podstawie art. 39 u.p.s., także gdy wystąpią u nich szczególne okoliczności.