Zgodnie z art. 60 ust. 1 ustawy z 12.03.2004 r. o pomocy społecznej – dalej u.p.s., pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3.
Jak stanowi art. 61 ust. 2 u.p.s., opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:
1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s.:
- a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,
- b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.
Powyższy przepis stanowi zatem, że odpłatność za pobyt w DPS ustalana jest w pierwszej kolejności mieszkańcowi domu pomocy społecznej. W dalszej kolejności zobowiązanymi do wnoszenia opłaty są m.in. dzieci oraz małżonek.
W myśl art. 61 ust. 2 pkt 1 u.p.s., mieszkaniec domu pomocy społecznej wnosi opłatę, której wysokość nie może przekraczać 70% jego dochodu. Przepis ten pełni funkcję ochronną – nie pozwala na bezwzględne żądanie uiszczenia opłaty w całym wymiarze przez mieszkańca dysponującego dochodami pozwalającymi na taki wydatek. Zakłada bowiem, że obciążenie z tytułu opłaty, jakie ciążyć ma na mieszkańcu, nie może obejmować więcej niż 70% jego miesięcznego dochodu, przy założeniu, że 30% dochodu powinno pozostać do dyspozycji mieszkańca i nie może – nawet za jego wolą – być przeznaczone na pokrycie kosztów pobytu w domu pomocy społecznej.
Kolejno, obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej m.in. przez dzieci i małżonka wynika z art. 61 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 u.p.s. Natomiast ustalenie, czy dana osoba ma możliwość ponoszenia opłaty, następuje w drodze wywiadu środowiskowego.
Wywiad ten ma charakter obligatoryjny wobec osób zobowiązanych do alimentacji, lecz także wobec osoby ubiegającej się o umieszczenie w DPS.
Jak wskazuje się w orzecznictwie, „w sytuacji, kiedy dochody mieszkańca domu pomocy nie są wystarczające do pokrycia całości kosztów pobytu, należy obciążyć dalsze osoby zobowiązane. Prawidłowy sposób ustalenia przedmiotowej opłaty winien polegać na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie podmiotu zobowiązanego w sposób określony w art. 6 pkt 3 u.p.s., to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty, jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną (wyrok NSA w Warszawie z dnia 10 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 2820/16).