Korzystanie z transportu publicznego zwykle wiąże się z obowiązkiem zakupu biletu i ewentualnie jego skasowania, o ile nie należy się do osób uprawnionych do bezpłatnych przejazdów z mocy ustawy lub regulaminu wprowadzonego przez organizatora publicznego transportu zbiorowego. Przejazd bez ważnego biletu lub korzystanie z ulgi na przejazd bez okazania dokumentu potwierdzającego prawo do zniżki lub bezpłatnego przejazdu, może w przypadku kontroli skutkować naliczeniem opłaty dodatkowej, popularnie, choć nieprawidłowo, nazywanej mandatem. W przypadku osoby korzystającej z transportu kolejowego, która nie posiada ważnego biletu na przejazd, powinna ona niezwłocznie zgłosić się do obsługi pociągu w celu nabycia biletu, wsiadając jak najbliżej czoła pociągu. Obowiązek zgłoszenia się do pierwszego wagonu lub przedziału konduktorskiego nie dotyczy osób o widocznych problemach z poruszaniem się. Wysokość opłaty dodatkowej nie jest regulowana ustawowo, a wynika z treści regulaminów poszczególnych przewoźników, którzy mają szeroki zakres swobody w kształtowaniu ich treści. Naliczenie opłaty dodatkowej może wiązać się z licznymi konsekwencjami, takimi jak monity, wezwania do zapłaty, umieszczenie danych dłużnika w rejestrze długów na podstawie ustawy o udostępnianiu danych gospodarczych i wymianie danych gospodarczych, co z kolei może utrudniać ubieganie się o pożyczkę, kredyt lub zakup towaru na raty. Należy pamiętać, że zgodnie z art. 15 ust. 3 Prawa przewozowego osoba odmawiająca zapłacenia należności za przejazd może być usunięta ze środka transportowego. Termin przedawnienia opłaty dodatkowej został określony w art. 77 ust. 1 Prawa przewozowego i wynosi rok od daty, w której roszczenie stało się wymagalne, tj. najczęściej od dnia następnego po upływie terminu wskazanego w wystawionym wezwaniu do zapłaty.
