W postępowaniu karnym oskarżenie przeciwko sprawcy wnosi i popiera prokurator. Nie oznacza to jednak, że osoba pokrzywdzona przestępstwem musi ograniczyć się wyłącznie do roli świadka. Prawo daje jej możliwość aktywnego udziału w procesie jako oskarżyciel posiłkowy.
Oskarżycielem posiłkowym może zostać pokrzywdzony, czyli osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przestępstwem (np. ofiara pobicia, oszustwa czy kradzieży). Aby uzyskać taki status, należy złożyć przed sądem oświadczenie o działaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Trzeba to zrobić najpóźniej do chwili rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej, czyli zanim zostanie odczytany akt oskarżenia. Uzyskanie statusu oskarżyciela posiłkowego oznacza, że pokrzywdzony staje się stroną postępowania. Ma prawo brać udział w rozprawach, zadawać pytania oskarżonemu, świadkom i biegłym, a także składać własne wnioski dowodowe – na przykład o przesłuchanie dodatkowych świadków czy powołanie innego biegłego.
Oskarżyciel posiłkowy może również przeglądać akta sprawy i sporządzać z nich odpisy. Co szczególnie istotne, ma prawo złożyć apelację od wyroku, nawet jeśli prokurator tego nie zrobi. Daje to realny wpływ na wynik sprawy i zwiększa poczucie kontroli nad procesem. W wielu przypadkach udział w sprawie w tym charakterze pozwala lepiej zadbać o własne interesy – zwłaszcza gdy przestępstwo spowodowało poważne szkody finansowe lub krzywdę osobistą. W postępowaniu karnym można również złożyć wniosek o obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienie.
Decyzja o działaniu jako oskarżyciel posiłkowy powinna być przemyślana, ale warto wiedzieć, że prawo daje pokrzywdzonemu możliwość aktywnego uczestnictwa w procesie – nie tylko jako świadek, lecz jako strona, która ma realny głos w sprawie dotyczącej jej samej.
Instytucja oskarżyciela posiłkowego została opisana w art. 54 ustawy z dnia z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego.
W sprawach o przestępstwa pokrzywdzony musi „zgłosić się” jako oskarżyciel posiłkowy, aby stać się stroną. W sprawach o wykroczenia czyli sprawach drobniejszych pokrzywdzony z mocy prawa ma określone uprawnienia procesowe, ale formalna instytucja oskarżyciela posiłkowego w klasycznym znaczeniu tu nie funkcjonuje.